Tükenmişlik Sendromu Nedir? DSÖ Tanımı ve Yöneticiler İçin Çerçeve
Hızlı cevap: Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), tükenmişliği (burn-out) uluslararası hastalık sınıflandırması ICD-11’de bir hastalık olarak değil, “mesleki bir olgu” olarak tanımlar. Tanıma göre tükenmişlik, iş yerinde başarıyla yönetilemeyen kronik stresin sonucu olarak kavramsallaştırılan bir sendromdur ve üç boyutla belirlenir: enerji tükenmesi ya da bitkinlik, işe karşı artan zihinsel mesafe ya da olumsuzluk, mesleki etkinlikte azalma. (Kaynak: DSÖ; erişim 26.10.2026)
Tükenmişlik, yönetim katlarında sık kullanılan ama çoğu zaman gevşek kullanılan bir kelime. DSÖ’nün tanımı kavramı daraltır: terim yalnız iş bağlamındaki deneyimler için kullanılır, hayatın diğer alanlarına uygulanmaz. Bu yazı kavramı ve resmi çerçeveyi anlatır; tıbbi tavsiye ya da teşhis yerine geçmez.
Tükenmişlik sendromu nedir?
DSÖ’nün ICD-11 tanımı üç boyuta dayanır:
- Enerji tükenmesi ya da bitkinlik hissi.
- Kişinin işine karşı artan zihinsel mesafe ya da işiyle ilgili olumsuzluk ve sinizm.
- Mesleki etkinlikte azalma.
Tanımın belirleyici parçası nedendir: kaynak, başarıyla yönetilemeyen kronik iş yeri stresidir. DSÖ, tükenmişliğin yalnız mesleki bağlamdaki olgular için kullanılması gerektiğini ayrıca vurgular.
Tükenmişlik bir hastalık mı?
Hayır. DSÖ’ye göre tükenmişlik ICD-11’de tıbbi bir durum olarak sınıflandırılmaz. “Sağlık durumunu ya da sağlık hizmetleriyle temasını etkileyen faktörler” bölümünde yer alır; bu bölüm, insanların sağlık hizmetine başvurma nedenlerini içerir ama bunları hastalık ya da sağlık durumu olarak saymaz. Tükenmişlik ICD-10’da da aynı kategorideydi; ICD-11 tanımı daha ayrıntılıdır.
| Gösterge | Bilgi |
|---|---|
| Sınıflandırma | ICD-11, mesleki olgu (tıbbi durum değil) |
| ICD-11’in kabulü | 72. Dünya Sağlık Asamblesi, 2019 |
| ICD-11’in yürürlüğe girişi | 1 Ocak 2022 |
| Tanımdaki boyut sayısı | 3 |
| Kapsam | Yalnız iş bağlamı |
Kavram nereden geliyor?
Tükenmişliğin ölçülmesine dair erken akademik çalışmalardan biri, Christina Maslach ile Susan E. Jackson’ın 1981’de Journal of Organizational Behavior’da yayımlanan “The measurement of experienced burnout” makalesidir. Kavram bu tarihten bu yana iş ve örgüt psikolojisinde araştırılıyor; DSÖ’nün 2019’da duyurduğu ICD-11 tanımı ise ona uluslararası bir sınıflandırma çerçevesi kazandırdı.
Yönetici açısından neden önemli?
DSÖ, iş yerindeki ruh sağlığı risklerini psikososyal riskler olarak adlandırır ve aşırı iş yükü ya da iş temposu, uzun ya da esnek olmayan çalışma saatleri, iş tasarımı üzerinde kontrol eksikliği ve belirsiz görev tanımı gibi başlıkları sayar. Kurumun tahminine göre depresyon ve kaygı nedeniyle dünyada her yıl yaklaşık 12 milyar iş günü kaybediliyor; bunun verimlilikteki maliyeti yılda yaklaşık 1 trilyon dolar. Bu rakamlar tükenmişliğe değil, depresyon ve kaygıya aittir; yine de iş ortamının ruh sağlığıyla bağını ölçen resmi bir göstergedir.
DSÖ’nün iş yerinde ruh sağlığı rehberi; kurumsal düzenlemeler, yönetici eğitimi, çalışan eğitimi ve işe dönüş gibi başlıklarda kanıta dayalı öneriler sunar. Kişisel bir durum için doğru adres bir sağlık profesyonelidir.
İlgili okumalar
- Sağlık ve Denge bölümü
- Müstesna ana sayfası
- Wellness turizmi nedir?
Kaynaklar (erişim 26.10.2026)
- DSÖ, “Burn-out an ‘occupational phenomenon’: International Classification of Diseases” (28.05.2019): https://www.who.int/news/item/28-05-2019-burn-out-an-occupational-phenomenon-international-classification-of-diseases
- DSÖ, ICD-11 sıkça sorulan sorular, Burn-out: https://www.who.int/standards/classifications/frequently-asked-questions/burn-out-an-occupational-phenomenon
- DSÖ, International Classification of Diseases (ICD-11 kabul ve yürürlük tarihleri): https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases
- DSÖ, “Mental health at work” bilgi notu: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-at-work
- Maslach, C. ve Jackson, S. E. (1981), “The measurement of experienced burnout”, Journal of Organizational Behavior, 2(2), 99-113: https://doi.org/10.1002/job.4030020205
