Siyah Tilki sözlükleri, iş dünyasında sık duyulan ama çoğu zaman karıştırılan terimleri yönetici gözüyle ve kaynaklarıyla anlatır.
YAPAY ZEKAYapay Zeka Sözlüğü22 terim · AB Yapay Zeka Yasası, AI Slop, Cihaz İçi Yapay Zeka ve diğerleriSözlüğe git →SÜRDÜRÜLEBİLİRLİKSürdürülebilirlik Sözlüğü20 terim · Adil Geçiş, CDP, Dekarbonizasyon ve diğerleriSözlüğe git →FİNANSFinans ve Muhasebe Sözlüğü7 terim · Brüt kâr nedir? Yöneticiler için, Ciro, e-Arşiv fatura nedir? Yöneticiler için ve diğerleriSözlüğe git →
A’dan Z’ye tüm terimler
49 terim, üç sözlükte: Yapay Zeka Sözlüğü (22 terim), Sürdürülebilirlik Sözlüğü (20 terim) ve Finans ve Muhasebe Sözlüğü (7 terim).
A · B · C · Ç · D · E · F · G · H · I · K · L · M · N · P · S · T · V · Y
A
- AB Yapay Zeka Yasası (EU AI Act): AB Yapay Zeka Yasası, yapay zeka sistemlerini kullanım amacına ve risk düzeyine göre sınıflandırıp yasaklar, yükümlülükler ve şeffaflık kuralları getiren AB tüzüğüdür: Tüzük (AB) 2024/1689. Yapay Zeka Sözlüğü
- Adil Geçiş (Just transition): Adil geçiş, iklim politikaları ve düşük karbonlu ekonomiye geçiş sürecinde çalışanların, bölgelerin ve kırılgan grupların zarar görmemesini ve yeni, nitelikli işlerin oluşmasını gözeten yaklaşımdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- AI Slop (Yapay zeka çöpü): Yapay zekayla hızlı ve özensiz üretilen, değer taşımayan düşük kaliteli içerik. Yapay Zeka Sözlüğü
B
- Brüt kâr (gross profit): Brüt kâr, bir şirketin net satışlarından (cirosundan) satılan mal ya da hizmetin doğrudan maliyeti düşüldükten sonra kalan tutardır. Faaliyet giderleri, faiz ve vergi henüz düşülmediği için şirketin ürününü ne kadar kârlı sattığını gösterir. Finans ve Muhasebe Sözlüğü
C
- CDP (CDP (eski adıyla Carbon Disclosure Project)): CDP, şirketlerin, şehirlerin ve bölgelerin iklim, su ve orman etkilerini yatırımcılar ve alıcılar için açıkladığı ve yanıtları A ile D- arasında puanlayan küresel çevresel açıklama sistemidir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- Cihaz İçi Yapay Zeka (On-device AI): Cihaz içi yapay zeka, modelin veriyi buluta göndermeden doğrudan telefon, bilgisayar ya da sensör gibi cihazın üzerinde çalışmasıdır. Yapay Zeka Sözlüğü
- Ciro (revenue / turnover): Ciro, bir şirketin belirli bir dönemde (ay, çeyrek, yıl) mal ve hizmet satışından elde ettiği toplam gelirdir. Finansal tablolarda “hasılat” ya da “satış gelirleri” olarak geçer, KDV hariç gösterilir ve giderler düşülmeden hesaplanır; yani ciro kâr değildir. Finans ve Muhasebe Sözlüğü
Ç
- Çok Modlu Yapay Zeka (Multimodal AI): Çok modlu yapay zeka, metin, görüntü, ses ve video gibi farklı veri türlerini birlikte alıp işleyebilen ve gerektiğinde bu türlerde çıktı üretebilen yapay zekadır. Yapay Zeka Sözlüğü
D
- Deepfake: Deepfake, yapay zeka ile üretilen ya da değiştirilen ve gerçek bir kişiyi, nesneyi, yeri ya da olayı andırıp izleyene gerçekmiş gibi görünen görüntü, ses veya video içeriğidir. Yapay Zeka Sözlüğü
- Dekarbonizasyon (Karbonsuzlaşma) (Decarbonisation): Dekarbonizasyon, bir şirketin, sektörün ya da ekonominin enerji ve üretim süreçlerinden kaynaklanan karbon salımını sistemli biçimde azaltmasıdır; Türkçede karbonsuzlaşma olarak da geçer. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- Dijital İkiz (Digital twin): Dijital ikiz, fiziksel bir varlığın, sürecin ya da sistemin gerçek verilerle eşzamanlı tutulan dijital temsilidir. Yapay Zeka Sözlüğü
- Dijital Ürün Pasaportu (DPP) (Digital Product Passport): Dijital ürün pasaportu (DPP), bir ürünün malzemeleri, kökeni, onarımı ve geri dönüşümü gibi bilgilerini dijital olarak saklayan ve ürün üzerindeki QR kod gibi bir veri taşıyıcıyla erişilen AB kaydıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
E
- e-Arşiv fatura (e-archive invoice): e-Arşiv fatura, e-fatura sistemine kayıtlı olmayan alıcılara (nihai tüketiciler ve e-fatura kullanmayan işletmeler) elektronik ortamda düzenlenen faturadır. Satıcı faturayı elektronik olarak oluşturur, saklar ve GİB'e raporlar; alıcıya e-posta, SMS ya da kâğıt çıktı olarak iletir. Finans ve Muhasebe Sözlüğü
- e-Fatura (electronic invoice): e-Fatura, Gelir İdaresi Başkanlığı'nın (GİB) e-Fatura sistemine kayıtlı iki mükellef arasında elektronik ortamda düzenlenen, iletilen ve saklanan faturadır. Kâğıt faturayla aynı hukuki niteliğe sahiptir; tek fark, alıcının da e-fatura kullanıcısı olması ve faturanın GİB sistemi üzerinden iletilmesidir. Finans ve Muhasebe Sözlüğü
- Egemen Yapay Zeka (Sovereign AI): Egemen yapay zeka, bir ülkenin ya da kurumun yapay zekayı kendi altyapısı, verisi, insan kaynağı ve hukuki kurallarıyla üretip çalıştırabilme kapasitesidir. Yapay Zeka Sözlüğü
- ESG (environmental, social, governance): ESG (environmental, social, governance; Türkçesi ÇSY: çevresel, sosyal ve kurumsal yönetim), bir şirketin çevresel etkisini, çalışanlar ve toplumla ilişkisini ve yönetim kalitesini değerlendiren kriterler bütünüdür. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- EUDR (AB Ormansızlaşma Yönetmeliği) (EU Deforestation Regulation): EUDR, sığır, kakao, kahve, palm yağı, kauçuk, soya ve ahşap ile bunlardan üretilen belirli ürünlerin AB pazarına sunulabilmesi için ormansızlaşmaya yol açmadan ve üretim ülkesinin mevzuatına uygun üretildiğinin kanıtlanmasını şart koşan AB düzenlemesidir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
F
- FAVÖK (EBITDA): FAVÖK, “faiz, amortisman ve vergi öncesi kâr”ın kısaltmasıdır ve İngilizcedeki EBITDA ile aynı kavramdır. Bir şirketin esas faaliyetlerinden, finansman yapısı, vergi ve yatırımların muhasebe etkisi dışarıda bırakılarak ne kadar kâr ürettiğini gösterir. Finans ve Muhasebe Sözlüğü
- Fine-Tuning (İnce Ayar): Fine-tuning (ince ayar), önceden eğitilmiş bir yapay zeka modelinin belirli bir görev, üslup ya da alan için daha küçük ve özel bir veri setiyle yeniden eğitilmesidir. Yapay Zeka Sözlüğü
- Fiziksel Yapay Zeka (Physical AI): Fiziksel yapay zeka, robot, otonom araç ve akıllı kamera gibi sistemlerin fiziksel dünyayı algılayıp anlamasını ve orada eylemde bulunmasını sağlayan yapay zekadır. Yapay Zeka Sözlüğü
G
- Geçiş Riski (Transition risk): Geçiş riski, düşük karbonlu ekonomiye geçiş sırasında politika, hukuk, teknoloji, piyasa ve itibar değişikliklerinden doğan finansal risktir; iklim riskinin fiziksel riskle birlikte iki ana türünden biridir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- GEO (Üretken Motor Optimizasyonu) (Generative Engine Optimization): GEO, bir markanın ya da içeriğin ChatGPT ve Google'ın yapay zeka yanıtları gibi üretken motorların cevaplarında görünür ve doğru biçimde yer alması için yapılan optimizasyondur. Yapay Zeka Sözlüğü
- Gölge Yapay Zeka (shadow AI): Çalışanların bilgi işlem ya da güvenlik ekiplerinin onayı ve denetimi olmadan iş için kullandığı yapay zeka araçlarıdır. Yapay Zeka Sözlüğü
H
- Holding (holding company): Holding, asıl işi başka şirketlerin hisselerine sahip olmak ve bu şirketleri yönetip denetlemek olan şirkettir. Kendisi genellikle doğrudan üretim ya da satış yapmaz; gelirini bağlı şirketlerinden aldığı kâr payları, hizmet bedelleri ve hisse satışlarından elde eder. Finans ve Muhasebe Sözlüğü
I
- ISO/IEC 42001 (AI management system standard): ISO/IEC 42001, kurumların yapay zeka yönetim sistemi kurması, işletmesi ve sürekli iyileştirmesi için gereklilikleri tanımlayan, belgelendirilebilir uluslararası standarttır. Yapay Zeka Sözlüğü
K
- Kapsam 3 Emisyonları (Scope 3 emissions): Şirketin kendi tesisleri ve satın aldığı enerji dışında, tedarik zincirinde ve ürün kullanımında oluşan dolaylı sera gazı emisyonları. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- Karbon Kredisi (Carbon credit): Bir projede azaltılan ya da atmosferden uzaklaştırılan sera gazını temsil eden, alınıp satılabilen sertifika. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- Karbon Yakalama (CCUS) (Carbon capture, utilisation and storage (CCUS)): Karbon yakalama, sanayi tesisleri ve enerji santrallerinden çıkan karbondioksitin atmosfere ulaşmadan tutulup kalıcı olarak depolanması ya da kullanılmasıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
L
- LLM (large language model): LLM (large language model, büyük dil modeli), çok büyük miktarda metinle eğitilen ve bir sonraki kelimeyi tahmin ederek metin üreten yapay zeka modelidir. Yapay Zeka Sözlüğü
M
- Mavi Finansman ve Mavi Tahvil (Blue finance, blue bond): Mavi finansman, okyanus ve deniz ekosistemlerinin korunmasına ve su kaynaklarının daha iyi yönetimine katkı sağlayan projelere ayrılan finansmandır; en bilinen aracı mavi tahvildir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- MCP (Model Context Protocol): Yapay zeka uygulamalarının şirket sistemlerine, veri kaynaklarına ve araçlara standart bir yolla bağlanmasını sağlayan açık protokol. Yapay Zeka Sözlüğü
N
- Net kâr (net profit / net income): Net kâr (dönem net kârı), bir şirketin belirli bir dönemde elde ettiği gelirlerden satış maliyeti, faaliyet giderleri, finansman giderleri ve vergiler dahil tüm giderler düşüldükten sonra kalan tutardır. Ortaklara dağıtılabilecek kârın çıkış noktasıdır. Finans ve Muhasebe Sözlüğü
- Net Sıfır (Net zero): Sera gazı salımını önce mümkün olduğunca azaltmak, kalanı atmosferden kalıcı olarak uzaklaştırarak dengelemek. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
P
- Prompt: Prompt (Türkçesi: istem, komut), bir yapay zeka modeline ne üretmesi gerektiğini anlatan talimat, soru veya metindir. Yapay Zeka Sözlüğü
- Prompt Enjeksiyonu (Prompt injection): Bir yapay zeka sistemine, metnin ya da belgenin içine gizlenmiş talimatlarla istenmeyen bir iş yaptırma saldırısı. Yapay Zeka Sözlüğü
S
- SBTi (Bilim Temelli Hedefler Girişimi) (Science Based Targets initiative): SBTi, şirketlerin emisyon azaltım hedeflerinin iklim biliminin öngördüğü yolla uyumlu olup olmadığını değerlendiren ve doğrulayan girişimdir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- Ses Klonlama (voice cloning): Yapay zekanın bir kişinin ses kayıtlarından tonunu, aksanını ve konuşma ritmini öğrenip, o kişinin hiç söylemediği cümleleri onun sesiyle üretmesidir. Yapay Zeka Sözlüğü
- SKDM (CBAM) (Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, İngilizcesi CBAM): AB'nin çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen gibi ürünlerin ithalatında, ürünün içine gömülü emisyona AB'deki karbon fiyatını yansıtan mekanizmasıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
T
- TR ETS (Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi) (Türkiye Emissions Trading System): TR ETS, belirli sektörlerdeki tesislerin sera gazı salımına üst sınır koyan ve bu sınır içinde salım hakkının (tahsisat) alınıp satılmasını sağlayan Türkiye'nin karbon piyasasıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- TSRS (Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları): Şirketlerin iklim ve sürdürülebilirlikle ilgili risk ve fırsatlarını finansal raporlarıyla birlikte açıklamasını düzenleyen Türkiye standartları. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
V
- Vibe Coding: Kodu satır satır yazmak yerine, istenen işi yapay zekaya doğal dille tarif ederek yazılım üretmek. Yapay Zeka Sözlüğü
Y
- Yapay Zeka Ajanı (AI agent): Yalnızca cevap vermekle kalmayıp araçlara ve sistemlere bağlanarak bir hedef için adım adım iş yapan yapay zeka sistemi. Yapay Zeka Sözlüğü
- Yapay Zeka Halüsinasyonu (AI hallucination): Yapay zeka halüsinasyonu, bir dil modelinin gerçekte olmayan ya da yanlış bir bilgiyi akıcı ve kendinden emin bir dille doğruymuş gibi sunmasıdır. Yapay Zeka Sözlüğü
- Yapay Zeka Okuryazarlığı (AI literacy): Yapay zeka okuryazarlığı, çalışanların kullandıkları yapay zeka araçlarının nasıl çalıştığını, nerede yanılabileceğini ve hangi riskleri taşıdığını bilerek bilinçli karar verebilmesidir. Yapay Zeka Sözlüğü
- Yapay Zeka Yönetişimi (AI governance): Yapay zeka yönetişimi, bir kurumda yapay zekanın kim tarafından, hangi amaçla, hangi kurallar ve denetimle kullanılacağını belirleyen roller, politikalar ve süreçler bütünüdür. Yapay Zeka Sözlüğü
- Yaşam Döngüsü Analizi (LCA) (Life cycle assessment (LCA)): Yaşam döngüsü analizi, bir ürünün hammaddeden üretime, kullanımdan atık aşamasına kadar tüm yaşamı boyunca yarattığı çevresel etkileri ölçen yöntemdir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- Yeşil Aklama (Greenwashing): Bir şirketin ürününü, hizmetini ya da kendisini çevre açısından olduğundan daha iyi gösteren belirsiz, kanıtsız ya da yanıltıcı iddialarda bulunmasıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- Yeşil Susma (Greenhushing): Şirketlerin iklim hedeflerini ve çalışmalarını, eleştiri ya da hukuki risk kaygısıyla bilerek anlatmaması. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
- Yeşil Tahvil (Green bond): Yeşil tahvil, elde edilen gelirin yalnızca çevresel fayda sağlayan uygun projelerin finansmanına ya da yeniden finansmanına ayrıldığı borçlanma aracıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
Son güncelleme: 29 Ekim 2026

