Sözlük

Siyah Tilki sözlükleri, iş dünyasında sık duyulan ama çoğu zaman karıştırılan terimleri yönetici gözüyle ve kaynaklarıyla anlatır.

A’dan Z’ye tüm terimler

35 terim, iki sözlükte: Yapay Zeka Sözlüğü (18 terim) ve Sürdürülebilirlik Sözlüğü (17 terim).

A · C · Ç · D · E · F · G · I · K · M · N · P · S · T · V · Y

A

• AB Yapay Zeka Yasası (EU AI Act): AB Yapay Zeka Yasası, yapay zeka sistemlerini kullanım amacına ve risk düzeyine göre sınıflandırıp yasaklar, yükümlülükler ve şeffaflık kuralları getiren AB tüzüğüdür: Tüzük (AB) 2024/1689. Yapay Zeka Sözlüğü
• Adil Geçiş (Just transition): Adil geçiş, iklim politikaları ve düşük karbonlu ekonomiye geçiş sürecinde çalışanların, bölgelerin ve kırılgan grupların zarar görmemesini ve yeni, nitelikli işlerin oluşmasını gözeten yaklaşımdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• AI Slop (Yapay zeka çöpü): Yapay zekayla hızlı ve özensiz üretilen, değer taşımayan düşük kaliteli içerik. Yapay Zeka Sözlüğü

C

• CDP (CDP (eski adıyla Carbon Disclosure Project)): CDP, şirketlerin, şehirlerin ve bölgelerin iklim, su ve orman etkilerini yatırımcılar ve alıcılar için açıkladığı ve yanıtları A ile D- arasında puanlayan küresel çevresel açıklama sistemidir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• Cihaz İçi Yapay Zeka (On-device AI): Cihaz içi yapay zeka, modelin veriyi buluta göndermeden doğrudan telefon, bilgisayar ya da sensör gibi cihazın üzerinde çalışmasıdır. Yapay Zeka Sözlüğü

Ç

• Çok Modlu Yapay Zeka (Multimodal AI): Çok modlu yapay zeka, metin, görüntü, ses ve video gibi farklı veri türlerini birlikte alıp işleyebilen ve gerektiğinde bu türlerde çıktı üretebilen yapay zekadır. Yapay Zeka Sözlüğü

D

• Deepfake: Deepfake, yapay zeka ile üretilen ya da değiştirilen ve gerçek bir kişiyi, nesneyi, yeri ya da olayı andırıp izleyene gerçekmiş gibi görünen görüntü, ses veya video içeriğidir. Yapay Zeka Sözlüğü
• Dekarbonizasyon (Karbonsuzlaşma) (Decarbonisation): Dekarbonizasyon, bir şirketin, sektörün ya da ekonominin enerji ve üretim süreçlerinden kaynaklanan karbon salımını sistemli biçimde azaltmasıdır; Türkçede karbonsuzlaşma olarak da geçer. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• Dijital İkiz (Digital twin): Dijital ikiz, fiziksel bir varlığın, sürecin ya da sistemin gerçek verilerle eşzamanlı tutulan dijital temsilidir. Yapay Zeka Sözlüğü

E

• Egemen Yapay Zeka (Sovereign AI): Egemen yapay zeka, bir ülkenin ya da kurumun yapay zekayı kendi altyapısı, verisi, insan kaynağı ve hukuki kurallarıyla üretip çalıştırabilme kapasitesidir. Yapay Zeka Sözlüğü

F

• Fiziksel Yapay Zeka (Physical AI): Fiziksel yapay zeka, robot, otonom araç ve akıllı kamera gibi sistemlerin fiziksel dünyayı algılayıp anlamasını ve orada eylemde bulunmasını sağlayan yapay zekadır. Yapay Zeka Sözlüğü

G

• Geçiş Riski (Transition risk): Geçiş riski, düşük karbonlu ekonomiye geçiş sırasında politika, hukuk, teknoloji, piyasa ve itibar değişikliklerinden doğan finansal risktir; iklim riskinin fiziksel riskle birlikte iki ana türünden biridir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• GEO (Üretken Motor Optimizasyonu) (Generative Engine Optimization): GEO, bir markanın ya da içeriğin ChatGPT ve Google'ın yapay zeka yanıtları gibi üretken motorların cevaplarında görünür ve doğru biçimde yer alması için yapılan optimizasyondur. Yapay Zeka Sözlüğü
• Gölge Yapay Zeka (shadow AI): Çalışanların bilgi işlem ya da güvenlik ekiplerinin onayı ve denetimi olmadan iş için kullandığı yapay zeka araçlarıdır. Yapay Zeka Sözlüğü

I

• ISO/IEC 42001 (AI management system standard): ISO/IEC 42001, kurumların yapay zeka yönetim sistemi kurması, işletmesi ve sürekli iyileştirmesi için gereklilikleri tanımlayan, belgelendirilebilir uluslararası standarttır. Yapay Zeka Sözlüğü

K

• Kapsam 3 Emisyonları (Scope 3 emissions): Şirketin kendi tesisleri ve satın aldığı enerji dışında, tedarik zincirinde ve ürün kullanımında oluşan dolaylı sera gazı emisyonları. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• Karbon Kredisi (Carbon credit): Bir projede azaltılan ya da atmosferden uzaklaştırılan sera gazını temsil eden, alınıp satılabilen sertifika. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• Karbon Yakalama (CCUS) (Carbon capture, utilisation and storage (CCUS)): Karbon yakalama, sanayi tesisleri ve enerji santrallerinden çıkan karbondioksitin atmosfere ulaşmadan tutulup kalıcı olarak depolanması ya da kullanılmasıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü

M

• Mavi Finansman ve Mavi Tahvil (Blue finance, blue bond): Mavi finansman, okyanus ve deniz ekosistemlerinin korunmasına ve su kaynaklarının daha iyi yönetimine katkı sağlayan projelere ayrılan finansmandır; en bilinen aracı mavi tahvildir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• MCP (Model Context Protocol): Yapay zeka uygulamalarının şirket sistemlerine, veri kaynaklarına ve araçlara standart bir yolla bağlanmasını sağlayan açık protokol. Yapay Zeka Sözlüğü

N

• Net Sıfır (Net zero): Sera gazı salımını önce mümkün olduğunca azaltmak, kalanı atmosferden kalıcı olarak uzaklaştırarak dengelemek. Sürdürülebilirlik Sözlüğü

P

• Prompt Enjeksiyonu (Prompt injection): Bir yapay zeka sistemine, metnin ya da belgenin içine gizlenmiş talimatlarla istenmeyen bir iş yaptırma saldırısı. Yapay Zeka Sözlüğü

S

• SBTi (Bilim Temelli Hedefler Girişimi) (Science Based Targets initiative): SBTi, şirketlerin emisyon azaltım hedeflerinin iklim biliminin öngördüğü yolla uyumlu olup olmadığını değerlendiren ve doğrulayan girişimdir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• Ses Klonlama (voice cloning): Yapay zekanın bir kişinin ses kayıtlarından tonunu, aksanını ve konuşma ritmini öğrenip, o kişinin hiç söylemediği cümleleri onun sesiyle üretmesidir. Yapay Zeka Sözlüğü
• SKDM (CBAM) (Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, İngilizcesi CBAM): AB'nin çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen gibi ürünlerin ithalatında, ürünün içine gömülü emisyona AB'deki karbon fiyatını yansıtan mekanizmasıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü

T

• TR ETS (Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi) (Türkiye Emissions Trading System): TR ETS, belirli sektörlerdeki tesislerin sera gazı salımına üst sınır koyan ve bu sınır içinde salım hakkının (tahsisat) alınıp satılmasını sağlayan Türkiye'nin karbon piyasasıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• TSRS (Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları): Şirketlerin iklim ve sürdürülebilirlikle ilgili risk ve fırsatlarını finansal raporlarıyla birlikte açıklamasını düzenleyen Türkiye standartları. Sürdürülebilirlik Sözlüğü

V

• Vibe Coding: Kodu satır satır yazmak yerine, istenen işi yapay zekaya doğal dille tarif ederek yazılım üretmek. Yapay Zeka Sözlüğü

Y

• Yapay Zeka Ajanı (AI agent): Yalnızca cevap vermekle kalmayıp araçlara ve sistemlere bağlanarak bir hedef için adım adım iş yapan yapay zeka sistemi. Yapay Zeka Sözlüğü
• Yapay Zeka Okuryazarlığı (AI literacy): Yapay zeka okuryazarlığı, çalışanların kullandıkları yapay zeka araçlarının nasıl çalıştığını, nerede yanılabileceğini ve hangi riskleri taşıdığını bilerek bilinçli karar verebilmesidir. Yapay Zeka Sözlüğü
• Yapay Zeka Yönetişimi (AI governance): Yapay zeka yönetişimi, bir kurumda yapay zekanın kim tarafından, hangi amaçla, hangi kurallar ve denetimle kullanılacağını belirleyen roller, politikalar ve süreçler bütünüdür. Yapay Zeka Sözlüğü
• Yaşam Döngüsü Analizi (LCA) (Life cycle assessment (LCA)): Yaşam döngüsü analizi, bir ürünün hammaddeden üretime, kullanımdan atık aşamasına kadar tüm yaşamı boyunca yarattığı çevresel etkileri ölçen yöntemdir. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• Yeşil Aklama (Greenwashing): Bir şirketin ürününü, hizmetini ya da kendisini çevre açısından olduğundan daha iyi gösteren belirsiz, kanıtsız ya da yanıltıcı iddialarda bulunmasıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• Yeşil Susma (Greenhushing): Şirketlerin iklim hedeflerini ve çalışmalarını, eleştiri ya da hukuki risk kaygısıyla bilerek anlatmaması. Sürdürülebilirlik Sözlüğü
• Yeşil Tahvil (Green bond): Yeşil tahvil, elde edilen gelirin yalnızca çevresel fayda sağlayan uygun projelerin finansmanına ya da yeniden finansmanına ayrıldığı borçlanma aracıdır. Sürdürülebilirlik Sözlüğü

Son güncelleme: 18 Ekim 2026